Oshtima

Vajtimet në Regjionin e Strugës

Populli ka termat e veta për ceremonialet e ndryshme: ceremonialin e lindjes e quan tretnatë, atë të ndërrimit të nishaneve midis dy familjeve të të dy të rinjve, e quan fejesë (ose fercojnë, fshatrat gege), atë të marrjes së nuses në shtëpinë e burrit — dasmë ose martesë, kurse ceremonialin e vdekjes e quan mortë. Sipas ceremonialit pagëzohen edhe këngët. Kështu na dalin këngët e fejesës, të dasmës (të martesës) të lindjes etj.
Tekstet poetike, bashkë me një melodi të posaçme e të vetme për të gjitha tekstet që shoqërojnë ceremonialin e mortës, në këtë regjion quhen vajtime, ndërsa të fshatrat gege vajtojme, fjalë kjo që ndryshon vetëm në fonetikën e saj. Nuk njihet as fjala gjamë, as fjala këngë vajtimi, që është një emërtim i studjuesve.
Vajtimet në regjionin e Strugës janë mjaft të gjata. Ato sillen deri më treqind vargje. Kjo gjatësi varet nga numri i vajtoreve, që herë-herë, siç duket nga vajtimet që kemi, arrin deri më dhjetë e më shumë gra për një hov të të vajtuari. Numri i madh i pjesëmarrësve në vajtim dhe tekstet që shqiptohen me atë rast i japin vajtimit një karakter dramatik me tonet e një drame të pikëllueshme. Kryesisht vajtimet më të prekshme bëhen ditët e mortës si vajtime kolektive, sa gjendet akoma i vdekuri në shtëpi. Morta zgjat shtatë ditë. Ndërkaq, kemi vajtime individuale, ato që i bën i afërmi i të vdekurit në shtëpi, në raste të ndryshme, kur në vetminë e saj femra shpreh gjithë akumulimin shpirtëror të përmallimit, të dhembjes që ka, duke shprehur kështu emocionet e saj.
Kur theksojmë çështjen e vajtimeve të mirëfillta, duam të veçojmë të gjitha krijimet e tjera letrare të lirikës shqipe që hasen si këngë me motiv elegjiak. Këngë të tilla gjejmë mjaft në këtë regjion ashtu si edhe në të gjitha regjionet e tjera. Të tilla ne këtu i gjetëm dhe i vështruam nga aspektet të tjera. Këtu mund të përmendim kalimthi këngët „Pse s'vdiqe një mot më parë" me 25 vargjet e saj, që këndohet nga burrat në fshatin Ladorisht. Në këtë këngë preket problemi i daljes së nuses nga shtëpia për shkak të vdekjes së burrit. Këtu dëgjohet zëri vajtues i gruas me një varg të çuditshëm:

Pse s’vdiqe një mot më parë,
zot o derëzi, më kishe mua pa marrë,
zot o derëzi
...

Pas vdekjes së burrit asaj (sipas këngës) kunata ia „ve dorçet në qafë” që do të thotë e përzen nga shtëpia. Kënga trajton një motiv shumë të rrallë. Protagonistja flet me keqardhje për largimin nga shtëpia e burrit. Kjo çështje bëhet më e qartë, kur kujtojmë normat e përgjithshme tradicionale shqiptare dhe trajtimin që i bëjnë ato gruas së vejë. Mund të vihet re se ndërsa në këngët që këndohen b,f. brenda ritualit martesor bëhet përpjekje për harmonizimin e raporteve midis anëtarëve të familjes, të këngët që kanë motive elegjiake pasqyrimi artistik del pa petkun idealizues e romantik, pra i zhveshur, real.    
    
Një këngë tjetër me motiv elegjiak është kënga „Elmazo bi-ro” që bën fjalë për vrasjen e birit të vetëm në një kohë kur martinat e kishin fjalën kryesore për zgjidhjen e problemeve në trojet tona. Kënga në fjalë këndohet në Ladorishtë të Strugës dhe sidomos katër vargjet e fundit zbulojnë simbolikisht jetën e vdekjen, gjallërimin dhe shuarjen:

Në na boftë nusja ndonjë djalë,
ngrefur nëna zjarrin do ta lënjë.
Në na boftë nusja ndonjë vashë,
me ujë nëna zjarrin do ta shuaj..
.

Edhe disa këngë të tjera të shkëputura moti nga jeta e saj rituale dhe që kanë fituar pavarësinë nga riti, trajtojnë vajtimin si motiv e jo si rit. Të tilla janë: Bir Feimkë e nënës, Pleqësi e shkretë, ajo për Rexhon etj. të cilat ngrejnë problemin e kalueshmërisë së jetës, të ndarjes, që këngëtarit ia kujtojnë vdekjen, prandaj edhe amanetet e njohura për t'ia bërë varrin te kisha, në breg, që t'i shohë mushkat kur shkojnë xhadesë... Në këtë grup tërheqin vëmendjen si për problemin që ngrejnë, me përmbajtjen ashtu edhe për anën stilistike të tyre këngët „Këndon qyqja lis më lis”, dhe kënga „Tundu shkundu kumbullo."

E para me tetërrokshin stabil dhe refrenin katërrokësh bën fjalë për „bilancin" njëvietor në ndërrime motesh, bilanc i të gjallëve e i të vdekurve duke shprehur kështu një mendim refleksiv kur edhe beqarët don t'i martojë që t'i shpëtojë nga një brengë, por edhe pleqtë e plakat që kanë qenë një mot më parë don t'i gropojë    “t'i shpëtojë”. Kjo flet se populli, si çastet e gëzimit, ashtu edhe ato të pikëllimit i konsideron një problem, një punë e cila duhet kryer kur t’i vijë koha e faqebardhë:

Këndon qyqja lis më lis, jasemineja,
seç këndon e seç ja thoshte, jasemineja:
— Ato plaka q'i lash vjet, jasemineja,
erdha t'i gropoj simjet, jasemineja,
t'i gropoj e t'i shpëtoj, jasemineja,
pe nji gajle t'i shpëtoj, jasemineja..
.

Te kjo këngë bije në sy gradacioni dhe një strukturë e stabilizuar. Variantën e saj e gjejmë edhe në veprën „Këngë e britma nga qyteti i djegur", Tiranë 1944, f. 102, por varianta e Strugës dallohet për pasurinë më të madhe figurash.
Te kënga e dytë, Tundu shkundu kumbullo, përmbajtja dhe forma kanë gjetur lidhje të ngushtë dialektike, pra një realizim të plotë artistik: tragjedia jetësore si përmbajtje, vizuelizohet dhe materializohet edhe në përmjet tingujve. Tragjedia për djalin e mbytur hap rrugë për një tragjedi sociale e shpirtërore - çilen zemrat e të afërmve, të dashurve dhe vihen në sprovë: dashuria e nënës për djalin e mbytur, dashuria e motrës dhe ajo e gruas ...
Këngët që u përmendën këtu kalimthi s’kanë të bëjnë drejtpërdrejt me një person të vdekur, edhe pse në zanafillë do të kenë qenë vajtime të mirëfillta nga ato që improvizohen mbi kufomën e të vdekurit të rastit konkret, për të cilat do të bëhet fjalë më poshtë.

Ka vajtime të shumëllojshme e në të gjitha këto mbretëron toni pikëllues e që herë-herë është i përshkuar me ndjenja të krenarisë e të dhembjes së fshehur, të ndrymun. Një dhembje e tillë dhe krenare paraqitet në raste hasmërie, kur ka rënë i vdekur ndonjëri nga burrat e familjes. Kjo bëhet për të mos shpluar ligshti të karakterit burrëror që burimin e ka në veçoritë etnopsikologjike shqiptare. Në këso rastesh ngjan që i vdekuri të varroset pa lot, pa ofkëllime për të mos „kënaqur" hasmin. Në raste të mortës së këtillë janë bërë e bëhen rite të ndryshme që janë lëndë me interes etnologjik e etnografik, siç është vënia e teshave të të vrarit mbi baxhën e shtëpisë.
Për vdekjen si lëndë etnologjike mund të flitet shumë. Këtu po përmendim disa rite që mund të jenë me interes. U theksua se i vdekuri mbahet e ruhet vetëm te gratë, kurse te burrat (në konak te tyre) bëhen biseda të ndryshme që aludojnë ta ngushëllojnë familjen e të pikëlluarit të rastit konkret. I vdekuri mbahet në shtëpi më së shumti 24 orë, por kurrë nuk i bën dy net, sepse nata e dyte duhet të jetë nata e vorrit. Të afërmit që vijnë për ngushullim thonë: Ju shëndoshë kurse ata të shtëpisë përgjigjen: Miqtë shëndoshë. Të shkuarit për ngushullim quhet për kryeshëndoshë ose për tu pjek. Burrat nuk ndërrojnë apo ndryshojnë veshjen e tyre, kurse gratë në shenjë zije vishen me futa ose tesha të murrme. Mbahet zi një vit ose më shumë vite, varësisht nga mosha e të vdekurit.
Në Veleshtë të Strugës shënuam edhe një rit në lidhje me të vdekurin që ka rënë si viktimë e hakmarrjes. Fjala është për një mortë të një fshatari Hysni Bekteshi, vrarë në kohën e ish-Jugosllavisë. E ëma e tij i ka marrë teshat e të vrarit, pra tesha e të birit të saj, dhe i ka vënë mbi baxhën e shtëpisë, pullazit duke e shpjeguar këtë si rit misterioz e si shenjë që të kthehet gjaku sa më shpejt. Teshat e të vrarit lihen mbi baxhë të pullazit një natë. Ky rit duhet të ketë lidhje me besimin për pavdekshmërinë e shpirtit që ka për fole kulmin e shtëpisë.

Vajtime të mirëfillta e të shumta në numër në trevën e Strugës janë ato që kanë formë stabile strukturale, vlerë, estetike dhe qëllime humane, duke u spikatur lirizmi i tekstit të transponuar me ndjenjat më subtile të ngjarjes që ka shkaktuar mortën, qoftë fatkeqësi e rëndomtë, vdekje e natyrshme apo shkak tjetër.
Le t'i vërejmë fenomenet artistike të një lloj vajtimi për djalin e ri e të vetëm që ka humbur jetën në fatkeqësi komunikacioni. Përmes këtij vajtimi dalin të gjitha veçoritë artistike të këngëve të vajtimit në regjionin e Strugës. Në këtë vajtim marrin pjesë nëna e të ndjerit, gjyshja, hallat, kushërirat, tezet etj. Si rëndom gratë janë në lidhje gjaku ose me babën e të ndjerit ose me nënën e tij. I vdekuri, qoftë i ri apo plak, grua apo burrë, ruhet e mbahet siç u tha, te konaku i grave, i vendosur zakonisht në mes të dhomës, ku bëhet edhe vajtimi. Në të shtatë ditët e mortës hyjnë e dalin shumë gra të fshatit apo të fshatrave fqinje. Gratë e shtëpisë nuk i presin e as nuk i përcjellin me mënyrat e zakonshme ato që vijnë e që shkojnë. Kjo bëhet vetëm duke ndenjur, pa lojtur nga vendi, e shpesh teksti i vajtimit i kryen të gjitha punët tjera përshëndetëse të pritjes apo të përcjelljes së tyre.
Nëna nis vajtimin e saj duke e „renditur". Kjo e renditur do të thotë të qajë të vdekurin, duke pasur si element të pandashëm edhe naracionin. Ajo i drejtohet djalit të saj të vdekur me vargjet: „O bir, more bir-o!” „O drita e sojve!", „Of, lofka e nonës-o!”, „Oh, e doxhe nonën-o!...
Fjala e saj poetike e shoqëruar me britma të herëpashershme horas, në një atmosferë pikëllimi rreth kufomës tingëllon trishtueshëm dhe zgjon vajin te të tjerat që e shoqërojnë prijataren e vajtimit, e cila ka rolin e korifeut të tragjedive antike. Nëna vajton duke evokuar kujtimet dhe skenat e gjalla të jetës së djalit të saj:

Oh, m'u ndave pi shokëve-o,
oh, se ç'më përvëlove-o,
oh bir more bir-o,
lofk-e mori zemër-o!...

Kështu improvizohen tekste aty për aty, vlera poetike e të cilave varet nga vetë aftësia kreative e vajtores, prandaj edhe ekziston mendimi që thuhet në këtë anë si proverb: gruan e mirë e njeh morta. Kur vajtoret: e tjera vërejnë se prijatarja e vajtimit nuk mund ta vazhdojë më vajin nga shkaqe të ndryshme, qofshin të natyrës psikike apo fizike, në mënyrë krejt spontane, pa ndërruar asnjë dialog, ia merr një vajtore tjetër siç është në këtë rast gjyshja. Pra kjo është ndërhyrja karakteristike e vajtimeve.
Gjyshja, që ka parë në jetë më shumë vdekje, i drejtohet bijës së vet, që deri tash qe vajtore prijëse dhe zakonisht i thotë:

Sa mojr çi ma qave-o,
bij o mori bij-o.
Neimi ka t’qame shum-e,
oh, biri i gjyshes-o!

Ndërhyrjet vazhdojnë e mund të jenë nga f. v. njerëzit e shtëpisë apo të familjes që kanë lidhje gjaku me babanë e të ndjerit: halla e të vdekurit. Kjo i jep detaj të ri vajtimit duke prekur e vlerësuar vajtoren pararendëse:

Sa mojr çi ma qave-o,
Neimin e halles-o, oh, bir!
Jalla gjemt e t'u-e
kurrë mos m'i qafsh-o!
Oh, ma doxhe nonën-o,
oh, ma doxhe xhishen-o,
oh, biri i hallës,
hallemadhi i hallës-o!....

Duke vajtur kështu, në çaste të ndryshme, sidomos kur vajtorja, momentet i ngjyros me petk poetik emocional, shpërthen vajtimi e vaji kolektiv i të gjitha grave prezente në dhomën e mbushur plot, i shoqëruar zakonisht me britma, klithje e ulurima horas e ritmike edhe me melodinë karakteristike të vajtimit që të rrëqeth e të trazon shpirtërisht.
Edhe halla tjetër rrëfen evokimet e veta kur e ka goditur lajmi i zi i vdekjes, siç janë këto vargje narative:

Oh, projt të dëftoj-o,
motër, mori motër-o,
se kur më erdh kali-e,
o hallemadhi i hallës-o!...
Oh, kur hina n'katund-e,
katundi ishte nxojmun-o! etj...

Vihet në spikamë kontrasti i natyrës: katundi ishte nxirë. Mandej vajtimin e marrin tezet, të cilat thonë gjithashtu vargje të ngjashme, të thekshme emocionalisht e të ngjyrosura me pikëllim, duke pasur në fjalor epitetin „hallemadhi", refrenin „Oh, bir, of lofka e zemrës" dhe apostrofime, emfaza e të tjera që rrisin gjithnjë e më shumë intensitetin emocional.
Në këtë tragjedi të pikëllushme shtohen edhe vajtore të reja, siç janë kushërirat e nënës zemërplasur, që hyjnë në konak të vajtimit dhe ulen, siç u tha, pa të përshëndeturit e zakonshëm, sepse të folurit e rëndomtë kryesisht e zëvendëson vajtimi qoftë i nënës së të vdekurit apo i dikujt tjetër nga vajtoret:

Oha, a të erdh keq-o,
Dese mori Dese,
toj-o për Neimin-o? .
Oh, sa fort të dote-o,
oh, biri i nones-o!...

E porsaardhur ia kthen vajtimin dhe shpreh mendimin se sa i është dhimbsur nëna e të ndjerit dhe ç'trazira shpirtërore i kanë lindur me rastin e lajmit të kobshëm. Kështu me radhë vajtimin e marrin edhe gra të tjera duke vajtuar me vargje të ngjashme secilin në aspektin e tyre. Kështu pra në vajtim marrin pjesë nëna e të ndjerit, gjyshja, motrat, tezet, kushërirat e gra të tjera duke e zgjatur vajtimin afërsisht një orë, pa e këputur për t'u përsëritur disa herë brenda ditës së mortës. Kulminacionin e arrinë sidomos në çastin kur kufoma u dorëzohet burrave për ta ndarë përgjithmonë nga shtëpia e për të ushtruar një varg ritesh para se ta varrosin, si dhe gjatë varrimit.
Përafërsisht kështu duken të gjitha llojet e vajtimit, qofshin ato kur vajtojnë bijat nënën e vdekur apo babanë, gruaja të shoqin etj. Trajtat janë të ngjashme. Fillimi i vajtimit zakonisht është:

O vlla, more vlla-e,
ku e lae motrën-o?
Lofkë mori zemër-o!...

ose

- Oh, çish-rroj    e mendoem-O? etj...

Siç mund të vihet se vajtoret s'janë profesionaliste, por të afërmet e të ndjerit, gjë që s'ngjan në regjionet fqinje siç është Dibra, ku vajtoret janë profesionaliste. Megjithatë që vajtoret nuk janë profesionaliste, në ambientin e fshatrave njihen gratë që posedojnë aftësitë e të vajtuarit, prandaj edhe vetë vajtimet nuk mbesin kurrë tekste poetike anonime siç ngjan me farët e tjera të lirikës familjare apo të këngëve të tjera lirike. Kështu edhe sot përmenden vajtoret e yajtimet e ndryshme që janë bërë në morta. Eshtë interesante të vërenen vargjet e një të veje që ka vajtuar burrin e saj në një mortë të një fisi tjetër:

''.... O në qoftë se piçet-o
i vgjerrmi me t'vgjerrmin-o
o ti bojsh selom-o zotit të rrëxuar-e:
„Të gerkojnë cullët-o
mbrenda e përjashta-e"... etj.

Nga këto vargje bien në sy dy çështje: gruaja e vejë i drejtohet burrit të vdekur me fjalët „nëse piçet i vgjerrmi me të vgjerrmin”, me të cilat preket realisht çështja e besimit në jetën e pasvdekjes, kurse të falat që i përcillen për përmallimin e fëmijëve duken më fort të janë vënë në funksion poetik, për të qarë të gjallët se sa çështja e besimit aq të potencuar në librat fetare të fesë islame. Tipari karakteristik që bije në sy në këtë vajtim është prania e sintagmës lis i rrëxuar që quhet burri i vdekur. Këtu vihet re se midis fjalorit të variantes gege, vetëm në vajtim të burrit haset kjo trajtë, që duket sheshit se është huazuar nga fshatrat fqinje toske të këtij regjioni, me të cilat fshatra kontaktet janë të natyrave të ndryshme si me martesat, vizitat, kontaktet tregtare etj., duke qenë kështu regjioni i Strugës si regjion i vetmi në Jugosllavi (me një qendër administrative gjatë shekujsh) që kultivon dy tipet folklorit — këngën popullore toske dhe atë gege.

Në këto vajtime nuk ka gati asnjë fjalë e nocion nga një mori të tillash që hyjnë në përdorim gjatë ceremonialit fetar që bën hoxha gjatë të larit të të vdekurit, në momentin e ndarjes nga shtëpia e familja si dhe nga ato që bëhen gjatë varrimit. Kjo flet se vajtimet janë shumë më të moçme se sa duvatë e ndryshme nga librat e fesë islame, fe së cilës i përkasin të gjithë shqiptarët e regjionit të Strugës.    
Trajtat e fillimit e të marrjes së vajtimit gjatë ndërhyrjeve karakteristike gjithashtu flasin, se vajtimet janë të moçme, ashtu siç kanë theksuar studiues të ndryshëm.
Gjykuar sipas teksteve poetike që kemi, mund të themi se vajtimet kanë edhe aspekte etike e sociale, sepse jeta e puna e të vdekurit, kur i vihen në pah virtytet, kartë aludime edhe tek të gjallët. Në këso rastesh punët që kanë mbetur për t'u kryer theksohen posaçërisht, bëhen kritika e vlerësime të të gjallëve në raport me të vdekurin, duke prekur mjeshtërisht edhe probleme më delikate familjare etj.

Duke qarë të vdekurin, vajtore të ndryshme shprehin gjithë dufin shpirtëror që kanë, qoftë për shkak të vdekjes që ka ngjarë më parë në gjirin e familjes së saj, qoftë edhe për shkaqe tradicionale duke mbetur grua e vejë, madje edhe gra të lëshuara nga burrat. Pra një mortë në fshat bëhet shkas të vajtohet sa i vdekuri i rastit konkret aq edhe vetja.
Gjuha është poetike, pra e pasur me epitete (nga të cilët më të shpeshtë janë: hallemadhi, hiseshkretuni, nusembetun), krahasime, metafora personifikime si dhe apostrofime dhe eksklamacione të ndryshme që mortën e bëjnë një skenë të trishtueshme e të pikëllueshme e që u ngjan atyre skenave të lashta të tragjedive greke, sepse roli i prijatares dhe vajtimi i herëpashershëm kolektiv të kujton pikërisht korifeun e këtyre tragjedive.


«Gjurmime Albanologjike» - Folklor dhe Etnologji, VII - 1977, Prishtinë, 1978, f.

Nuhi Vinca


Rregullorja e "Një libër për..."

Kreu I Dhurimet Të gjithë personat e interesuar janë të mirëpritur të dhurojnë një apo më shumë libra, të cilët do t’i përcillen shkollës së parapërzgjedhur. Emri i dhuruesit dhe librat e dhuruar do të regjistrohen në formularët përkatës nga vullnetari i ngarkuar me këtë detyr&...