Oshtima

Inicimet luftarake dhe poezia orale

Kur mbaronte djalëria, i riu hynte në botën e të rriturve, apo, siç thuhej në Shqipërinë e Veriut, “hynte ndër burra”, dmth pranohej në “odën e burrave”, në argati. Ky kalim ka qenë i sanksionuar edhe në Kanunin e Lekë Dukagjinit. Në një  material të mbledhur në Ulqin nga Bahri Brisku, saktësohet: “Me kanu t’Lekës, djali, derisa hyn n’vjet’ e pjekunisë (burrnisë) nuk paguan për damin që ban, po ja paguan shpija”.

Në malësitë e Veriut, me të mbushur moshën e caktuar, djali rruante kokën, linte kreshtën e flokëve si burrat e tjerë, pastaj përgatitje një gosti e veçantë, gjatë së cilës i jepej arma për herë të parë, e uronin që ta mbante me nder e me faqe të bardhë. Duke folur për Mark Sadikun e Shalës, P. Dukagjini thotë: “Sa u ba për armë të krahit e për kuti të duhanit, shenjë këto që diftojshin se kishte mërrijtë në moshën e pjekunisë...”

Natyrisht, në studimin tonë, ne  do të merremi vetëm me ato struktura inicuese, për të cilat ka reminishenca në tekstet poetike. Në kushtet e rendit fisnor apo të atij feudal, kur mashkulli duhej t’u dilte zot vetes, familjes dhe bashkësisë etnike, inicimi luftarak ishte një domosdoshmëri jetike.

Inicimi i luftëtarit nga hyjnitë

Trajtë me e vjetër e kësaj strukture magjiko-religjioze, ruhet te kënga “Fuqija e Mujit” ku qeniet e mbinatyrshme i japin fuqi mbi njerëzore, e iniciojnë kreshnikun e ardhshëm. Në motërzimet e kësaj kënge, Muji është rreth 12 vjeç, jetim i pababë, bari lopësh që punon si rrogëtar te një zotëri. Ngaqë është i dobët, ngalakaq e mjeran, barinjtë e tjerë e keqtrajtojnë, i kanë vënë nofkën “keqot”. Për të shpëtuar nga të këqijat, çunaku i kërkon ndihmë hyjnive qiellore, konkretisht Diellit, të cilit i lutet kështu: “O ti diell, o diell i bardhë/... / ti nji forcë po çomë mue/ t’muj anmiqtë sot me i poshtnue”.

Duke u rrekur të gjejë lopët e humbura, atë e zë nata në mal. Dihet se nata, errësira nëpër pyje të dendura, të panjohura, është një trajtë e itinerarit iniciues. Në mes të pyllit të errët, çunaku gjendet pranë dy djepave. Meqenëse i  përkund dhe i pajton foshnjat e tyre që qajnë, Zanat e malit vendosin ta shpërblejnë dhe e shtien të zgjedhë atë që dëshiron më shumë. Bariu i nëpërkëmbur zgjedh fuqinë fizike, e cila ka qenë atributi kryesor i luftëtarit të lashtë. Një skenë analoge ekziston edhe në legjendat alemanike ku Resi, bari lopësh, takon tri qenie të mbinatyrshme, të cilat e shtien të zgjedhë ç’dëshiron të bëhet në të ardhmen: të jetë i fortë, i pasur apo “Jodeln”.

Së pari, thjesht takimi i Mujit me Zanat e malit është akt inicimi, sepse kësodore ai takon sakralen, çka e veçon nga njerëzit e zakonshëm. Ai sakralizohet më tej, duke pirë qumështin e Zanës, duke futur në trupin e tij një substancë hyjnore. Ky element magjiko-religjoz nuk lidhet drejtpërsëdrejti me inicimin luftarak, prandaj nuk do të flas më gjatë për të. Në sekuencat që pasojnë, pija hyjnore ndërthuret me kultin e gurit, me ritin e gurapeshit, i cili haset në disa këngë të ciklit të kreshnikëve.

Nga pikëpamja tipologjike, ky rit ka ngjashmëri me mitin e Tezeut, i cili fuqinë e tij të jashtëzakonshme e tregon, duke ngritur një gur të madh.

Në një motërzim tjetër, çunaku i sapopajisur me fuqi mbinjerëzore jo vetëm e ngre lart gurin e rëndë, por edhe e hedh atë në largësi dhe shkakton aso pasojash që të kujtojnë goditjet e hyjnisë rrufehedhëse.

Historianët e religjioneve dhe etnologët kanë theksuar se, te veprimet e hyjnive, njerëzit kanë projektuar mendësitë dhe aspiratat e tyre, madje dhe veprimet e tyre. Së këndejmi del se riti ku funksionin iniciues e kanë Zanat e malit, duhet të jetë refleks i praktikave të kryehershme të të parëve tanë. Sido që të jetë, kjo strukturë iniciuese përmban vdekjen simbolike të çunakut keqot, lindjen e një personaliteti të ri, të kreshnikut me fuqi mbinjerëzore. Përveç këtij atributi, Muji i iniciuar nga Zanat e malit, që ka lidhje vëllamërie me to, bëhet i pavdekshëm. Kjo gjë vihet re te tekste të tilla si “Muji mbas deket”.

Inicimi i luftëtarëve apo i prijësve të jashtëzakonshëm nga një hyjni nuk kufizohet vetëm brenda qarkut të ciklit të kreshnikëve. Gjurmë të tij ruhen edhe te legjenda mitologjike “Skënderbeu dhe Zana”, e cila ka përkime me këngën “Fuqija e Mujit”. Edhe në këtë tekst është i pranishëm elementi sakral, guri.

 

Ndoc Papleka, Kulte, Rite, Magji në traditën orale, Toena, Tiranë 1999, f. 127-130

 

 

 

Inicimi i adoleshentit nga njerëzit

Në rite të tjera rolin e iniciuesit e luan një njeri i me cilësi të veçanta, i cili është i zoti, i ditur, i rysur nëpër vështirësia, rreziqe e luftëra. Në kohët e vona, rite të tilla janë katandisur në lojëra apo në stërvitje të zakonshme. Nga lënda e shqyrtuar del se, edhe në traditën tonë orale, ritet e inicimit i janë nënshtruar procesit të desakralizimit. Trajtat kryesore që kanë lënë gjurmë në këtë traditë janë këto:

Gurapeshe

Ka të ngjarë që gurapeshi të ketë qenë njëra nga stërvitjet më të hershme e më të rëndësishme të të parëve tanë.
Filologjikisht, lashtësinë e praktikumit të këtij riti e dëshmon termi vendës “gurapesh” që shënjon këtë praktikë iniciuese. Në një fshat të Tropojës, ekziston mikrotoponimi Gurapesh, çka të lë të nënkuptosh se në atë vend, të rinjtë ushtroheshin duke hedhur gurin.

Ky rit i qëmotshëm nuk mund të shkëputet nga hierofania që e karakterizonte gurin, këtë element natyror tipik për habitatin e stërgjyshërve tanë. Për vendin që zinte guri në strukturën e tyre shpirtërore, Edith Durham thotë: “Guri në besimet e malësorëve është me i rëndësishëm dhe vjen i pari”.

Mark Tirta ka theksuar se kulti i gurit ka ekzistuar jo vetëm në malësitë e Veriut, por edhe në Labëri.

Të riut që ngrinte peshë një gur apo e hidhte atë sa më larg, i forcoheshin sidomos muskujt e krahut e të shpatullave, aq të domosdoshëm për harkëtarin, shtizarin, shpatarin e ardhshëm. Këtë shndërrim që ndodhte te njeriu gjatë të stërvitur, të parët tanë ia atribuonin gurit, forcës së mbinatyrshme që zotëronte ai. Pra, ata besonin se ai që prekte gurin në kushte të posaçme rituale, që ushtrohej me të, bëhej i fortë si guri, sepse tek ai bartej cilësia themelore e këtij sendi, fortësia, të qenit i fortë. Me këtë rast, dua të përmend kalimthi se guri bënte pjesë edhe në disa rite përbetimi, në disa rite për shërimin e sëmundjeve dhe për mbrojtjen e shëndetit. Në malësitë e Tetovës, kur djali bëhej dhëndër, veprohej kështu: “Atë e ulnin jashtë në oborr mbi një gur që t’i shkojë puna në jetën e re të burrërisë fort si guri...”.

Te kënga “Fuqija e Halilit”, iniciues është Muji kryekreshnik, i cili ka vendos të stërvisë të vëllanë në moshë të re e pa përvojë lufte: “Ç’ka qitë Muji e ka thanë? / - Fort asgan, Halil, m’je ba! / E ka marrë, tha, gurin me e qitë,  / nji gur t’vogël pesëdhetë okësh. / larg po i ep Klladushanë Muji. / Kur po e merr Ndejaçek Halili. / përtej Mujit ëarg e ka qitë”.

Prova me gurapesh gjendet edhe te kënga “Halili merr dylberen e bardhë”, mbledhur në Kotorr të Drenicës. Aty pohohet  se hedhja e gurit ka qenë një traditë e hershme, një detyrim gjithëmbarshëm për luftëtarët e asaj kohe. Megjithëse flet Krali, pasazhi që do të citoj shpreh mendësinë e aedit shqiptar dhe të etnisë së tij: “- Çoniu, miq, po dalum në lamë, / zakon t’par’t qi na e kanë lanë, / gurapeshin m’e ngjiu të tanë!”.

Djali që përfaqëson kralinë, e flak gurin  shumë larg, ndërsa Zukë Bajraktari e gjuan dhjetë hapa më tutje. Në provën e dytë, kreshniku shqiptar ia kalon kundërshtarit të tij me njëzet hapa.

Si rit tradicional dhe si provë e forcës së jashtëzakonshme, gurapeshi është i pranishëm te kënga “Benjo Bajraktari i liron tri motrat”, mbledhur në Argjell të Kërçovës. Kur Benjoja shkon në kafe shokët e fyejnë duke i thënë se ai nuk i ka ngjarë babës, i cili ka qenë trim i madh. Me t’u kthyer në shtëpi, djali e pyet nënën se çfarë trimërie ka pasur i ati, të cilin e lavdërojnë aq shumë. E ëma i përgjigjet: “- A e shef, mor at gjur në lomë? / Gjashtëdhetë okë bre gjuri asht i rondë. / Kur e rokte gjurin baba jot, / nji hyjxhin e përteme e flugte, / Ene prap ai, bir në dorë e prejte”.

Duke parë se Benjoja ia kalonte edhe babait të tij në hedhjen e gurit, nëna e puth në ballë, pastaj i thotë se i ka tri motra robinja, të cilat ia ka grabitur krali i Kralevës.

Përhapjen e gjerë të gurapeshit e dëshmon edhe një episod i këngës “Gjuri Harambash”.

 

 

Po aty, 130-132

 

Ndoc Papleka


Rregullorja e "Një libër për..."

Kreu I Dhurimet Të gjithë personat e interesuar janë të mirëpritur të dhurojnë një apo më shumë libra, të cilët do t’i përcillen shkollës së parapërzgjedhur. Emri i dhuruesit dhe librat e dhuruar do të regjistrohen në formularët përkatës nga vullnetari i ngarkuar me këtë detyr&...