Oshtima

Etimologjia e emrit të Zukut, Zulku bajraktar dhe kulti i ujkut

Ndër studiuesit e parë të epikës sonë legjendare, të cilët janë përqëndruar tek antroponimet dhe toponimet e saj, është edhe folkloristi i njohur Demush Shala. Në librin e tij “Rreth këngëve kreshnike shqiptare”, këtij objekti i ka kushtuar një kapitull të veçantë që titullohet “Antroponimia dhe toponimia”[5]. Ai është i mendimit se emrat e personazheve e të vendeve që përmenden në këngët tona kreshnike kanë interes shkencor në disa pikëpamje: “Kështu, pos të tjerash, në to hetojmë edhe një onomastikë të pasur dhe të farëfarshme, si reflektim rrugësh të zhvillimit historik e shoqëror"[6]. Ky autor vë në dukje kontrastin midis fondit të lashtë, që është i pranishëm në epikën tonë legjendare dhe toponimeve e antroponimeve relativisht të reja që hasen në to. Me të drejtë, këtë dukuri kulturore, e shpjegon si pasojë të ndikimit të fuqishëm të kulturave të perandorive që e kanë shtrirë sundimin e tyre në trojet e banuara nga të parët tanë. Kjo dukuri nuk ndeshet vetëm te shqiptarët, por edhe te popuj të tjerë të Ballkanit, siç e ka vënë re V.S.Karaxhiq për serbët[7]

Pas një shqyrtimi teorik, studiuesi jep mendimin e tij për prejardhjen e disa antroponimeve e toponimeve konkrete të epikës sonë legjendare: “Mbledhja e tyre (e emrave të kreshnikëve, N.P.) e vonë si edhe studimet, po kështu të vonuara, për shkaqe të specifikës sonë historike, nuk na e bëjnë të mundshme, tash për tash, të zbulojmë diç më të sigurt përkitazi me emrat (e) parakrishterë apo edhe të krishterë, që do të kenë mundur të kenë pasur paraardhësit e Gjeto Basho Mujës, të Sokol Halilit, të Ali e Zuko Bajraktarit dhe të kreshnikëve të tjerë shqiptarë me antroponimi të sotme islame...”[8] Sipas citatit të mësipërm, del se emri i Zuko Bajraktarit, më konkretisht emri Zuko qenka me prejardhje islame. Për fat të keq, studiuesi nuk jep asnjë shpjegim, nuk sjell asnjë argument për të vërtetuar gjykimin e tij. Mesa di unë, nga pikëpamja fonetike, emri “Zuk” nuk ka ngjashmëri me ndonjë antroponim të huazuar nga sfera e kulturës islame. Në diksionerin e D’Herbelot-së, i vetmi emër i përngjashëm me të nga ana tingullore është fjala “Zousch”, e cila shpjegohet kështu: “Emri i një qyteze që është në varësi të qytetit të Bakhara-së. Ai që ka lindur aty apo që është me origjinë nga ai vend quhet Zouschi”[9]. Ka fare pak gjasa që emri i kreshnikut shqiptar të ketë lidhje me emërtimin e mësipërm, së pari ngaqë ai vendbanim ndodhet tepër larg nga trojet shqiptare, së dyti, dhe kjo ka më shumë rëndësi, ngaqë trajta më e moçme e këtij antroponimi del me një përbërje tjetër fonetike. Në rapsodinë “Martesa e Halilit të Ri me Ruzhën e Galan Kapetanit”, botuar në gazetën “Shpnesa e Shqypnis”, më 16.XI.1906, emri i kreshnikut shqiptar del në trajtën “Zulku”: “...shtërgon vraçin Zulku Bajraktari,/Edhe Zulku preta ishte hi.[10]”. Një trajtë e tillë haset disa herë, çka e përjashton mundësinë që të jetë një gabim shtypi. Përafërsisht në këtë kohë, trajta “ulk” ishte e gjallë edhe në të folmet popullore të Shqipërisë së jugut, siç e vërtetojnë këto dy vargje të marra nga “Bleta shqiptare” e Th. Mitkos:”Vrini sa shihni me sy,/Posi ulqëtë mbi dhi”[11]. Trajta “ulk” është e pranishme dhe në letërsinë e shkruar, në poemën “Jusufi e Zulejhaja” të autorit Muhamet Kyçuku (1784-1844): “Se kish parë ndë ruja/dhjetë ulqë të mëdhij shumë,/pas vetiut kish një manar,/ulqtë erdhë ia zunë”[12].

Kam bindjen se varianti i vitit 1906 i përket një tradite të ngulitur, me karakter të theksuar ruajtës (konservativ). Kjo gjë vihet re te ruajtja e trajtës “Zulku” si dhe e disa trajtave të tjera gjuhësore që në tekstet e mëvonshme janë modifikuar, janë rrëgjuar. Disa nga dëshmitë për vjetërsinë e tekstit të botuar më 1906, mund të jenë këto:

  1.  Ruajtja e trajtës autentike “Udbinjë”, e cila në shumicën e rapsodive të botuara më vonë del në trajtën e modifikuar “Jutbinë”: “Ç’kishte qitë Galani kish thanë?!-Duo me goditë kudhën në bjeshkë të Udbinjës.. ,”[13]
  2.  Ruajtja e togut zanar “uo”, karakteristik për shqipen mesjetare, i cili në dialektet e shqipes ka përfunduar në “ue”, “u”dhe “ua”.

2a. Te foljet: “Kish goditë kudhën të bardhë,/sa nji mi shkije mrenë me i hi,/prej shqyptarve dy mi dhen me i ruojtëjmos t’i bijen trimat e Udbinjës.”[14]

2b. Tek emri: “Kur Halilin Muji e kish gjetë,/kam e duorsh Halili ish lidhë".[15]

  1.  Ruajtja e trajtës gjuhësore “Kapetan”, e cila më vonë haset në trajtat “Kapedan”, “Kapidan”: “.na ka hi Galan Kapetani,/në tokë tonë, në Bjeshkë të Udbinjës”.[16]
  2.  Ruajtja e trajtës së rregullt “Senjë”, e cila në tekste të tjera del e rrëgjuar në “Sejë”: “Venë po pinë krentë e Senjës/në kudhë të bardhë të Senjanin Ivanit”.[17]
  3.  Ruajtja e zanores “u” te huazimi latin “laudare”. E cila më vonë është kthyer në “ë” apo në “i”: “Dërmje’ vetit shqyptart po luvdohen;) dikush luvdon kalin, dikush armtë.”[18]
  4.  Ruajtja e trajtës së shumësit “djelm”, e cila më vonë është reduktuar në “djel” (gegërisht) dhe “djem” (toskërisht): “Në Klladushë Muji kur a ardhë,/tridhetë djelm të Udbinjës po marton”[19].
  5.  Ruajtja e trajtës “cikë” për gjirin e femrës në vend të huazimit sllav “sisë”[20]. “Tuj këcy Halili, tuj këtu,/dhe për cikash fort e kish shtërgu”[21].
  6.  Në këtë rapsodi, përmendet një trajtë tjetër e antroponimit “Muji”: “...çaprazet në parzma ja ka njoftë, /Mustafë Aga në Senjë si ka marrë”[22],
  7.  Në sferën e leksikut, bie në sy edhe përdorimi i disa trajtave arkaike si “varzë”[23] për vajzë, “barru” për marru, e cila te Bardhi del me grupin “mb”, dmth “mbarre” , “parzëm” , “me bu”[24], në kuptimin “u grah bagëtive, i përzë nga një vend i caktuar”.

Nga sa u tha më sipër, besoj se është e udhës të besojmë se teksti i botuar më 1906 ka trajta të shumta arkaike, të cilat të bindin për arkaicitetin dhe autenticitetin e tij. Së këndejmi del se edhe trajta “Zulku” është më e plotë dhe më e saktë sesa modifikimet e saj të mëvonshme. Këto modifikime janë: 

ZUKU: “Kur ish kanë Zuku Bajraktar”[25]

 ZUKE: “...se nuk jam Halil Aga i ri,/po unë jam Zuke Bajraktari”[26].

ZUKA: “-Ti në kjosh Zuka si po thua.”[27]

ZUKO: “...Atëhere foli Zuko Bajraktari ”[28] Trajta e fundit gjendet edhe në përmbledhjen me këngë kreshnike “Epika legjendare e Rugovës”: “

Para se të vazhdoj më tej hulumtimin tim, mendoj se është me vend të thuhen dy fjalë për personazhin që mban këtë emër. Zulku apo Zuku Bajraktar është një ndër kreshnikët më të spikatur të epikës sonë legjendare. Nga portreti fizik, merret vesh se ai i përket racës dinarike, ka flokë të kuq: "“..prap ka folë nusja prej oxhakut:/-Pash’i zot, deber e gjibash,/zo’kush asht qai djali i mirë?/Djalë ma t’mirë me sy nuk kam pa!/Te e ka perçen kuq si gjaku,/N’të dy krahët perçja te i ka ra./Prap ka folë deber e gjibashi:/-Shuej ti, nuse, zoti t’vraftë!/S’asht adet nusja me folë,/se ai asht Zuku Bajraktar...”[30]. Ky kreshnik nuk shquhet vetëm për pashi, por edhe për forcë të madhe fizike, për shkathtësi dhe mjeshtëri luftarake: “Qatherë balozi m’kambë asht çue,/sall dy herë Zuku n’të ka sjellë,/Krye e krah n’tokë ia ka qitë...”[31] Nga fjalët që thotë Muji, kur qorton bashkëluftëtarët, del se Zuku ishte një kalorës i jashtëzakonshëm. Një nga pasionet e tij të mëdha ishte të ushtruarit me kalë: “Se aj t’kish kenë Kreshti raki m’e pijë/kurr s’e lëshon Tali Budali,/aj të kish kenë gjog m’e e lodrue,/kurr s’i ulet Zuku Bajraktar.[32].

Mjaft i plotë paraqitet edhe portreti moral i këtij kreshniku. Për të, gjëja më e çmuar është nderi, dinjiteti vetjak, emri i mirë. Kur e sjellin rrethanat që të ballafaqohet me kryekreshnikun Muji, këtij të fundit i drejtohet me këto fjalë: “Atëherë foli Zuku Bajraktar:/- Aman, Muj, tha, erzin mos ma merr...”[33]. Te ky personazh bie në sy sidomos guximi i luftëtarit të ri e sypatrembur, i cili nuk di ç’është frika. Ai nuk ndalet as para vështirësive e rreziqeve më të mëdha: “Në breg të Tunës Zuku kur asht shkue,/ Në të tana anët Tunën e kishin rrethue./ Përmjet ujit Zuku i ka ra/ E matanë kanka dalë./ Në t’tana anët pushka ka krisë,/ Kurrgja hiç nuk mujin me i ba”.[34] Ndonjëherë karakteri i papërmbajtur, shpirti aventuror e shtyjnë deri atje, sa të sfidojë edhe Mujin, duke e marrë maturinë e kryekreshnikut si shenjë pleqërie a frike: “Met e foli Zuku Bajraktari:/-Tash ke nisë, Mujo, m’u plakë,/Tash ka nisë pleqnija me t’marrë,/tash ke nisë, Mujo, m’u tutë...”[35]. Siç do të shihet më vonë, pamaturia do t’ia hajë kokën, sepse duke përkrahur mendimin e Dizdar Osman Agës dhe duke shkuar pas këtij, do të ketë një fund tragjik: “...prap Behuri Mujit po m’ja kthen,/dy ma t’parve kryet un jau kam marrë,/njanit për emën Dizdar Osman Aga,/tjetrit për emën Zuku Bajraktar”[36].

Pothuaj në të gjitha rastet, ky personazh i qëndron besnik kodit të kalorësit. Kur merr vesh se krali ka zënë rob disa kreshnikë shqiptarë, është i pari që përpiqet për lirimin e tyre: “Në Jutbinë, i ndiu topat Zuk Bajraktari./Tu i vllai i Mujës kanka shkue/ e i ka thirrë:/ -A merr vesht Sokol Halili?/ Mujën e Alinë krali i ka zanë,/ s’vonon krali do t’i presë,/ qysh t’ja bajmë për me i pështue?”[37].

Shpirti i tij kalorësiak del në pah edhe më mirë në kontrast me kreshnikët e tjerë, të cilët i kanë harruar Mujin e Halilin që dergjen në burgun e kralit. Për më tepër, ata e fyejnë rëndë djalin e Mujit që vjen te logu i kuvendit. I vetmi që e përshëndet dhe tregohet dashamirës ndaj Omerit shtatë vjeç është Zuku Bajraktar: “Edhe djali ndër agaj kenka ra,/ selam t’mirë tek u ka ba,/ Kush selamin s’ja ka dredhë,/ askush vendin djalit s’ja ka lshue,/ askush gjogun s’ja ka mbajtë!/ I probatin Muja e ki’pasë,/ i kin thanë Zuku bajraktar./ T’mirë selamin djalit ia ka dredhë,/ n’mjedis t’shokve vendin ja ka lshue;/edhe gjogun sa mirë ja ka shetitë”[38].

Kalorësit mesjetarë kanë pasur edhe kultin e miqësisë. Këtë gjë e dëshmon edhe miqësia midis kreshnikut Halil dhe Zukut Bajraktar. Këtë të fundit e pikëllon thellë ndarja nga miku i tij, kur përçahen kreshnikët:”.. .aj m’asht Zuku Bajraktar./ Mbërthye vetllat n’atë shtek ballit,/ po kërkon nji shoq të vetin,/ po kërkon Sokol Halilin”[39]

Adhurimi që ka rapsodi shqiptar për këtë kreshnik shprehet në mënyrë të drejtpërdrejtë në disa tekste. Te kënga “Martesa e Plakut Qefanak”, fill pas Mujit, përmendet Zuku Bajraktar, i cili vlerësohet kështu: “A e merr, bi, Zukun bajraktar? Djalë ma i mirë n’Jutbinë nuk asht...”[40]. Sipas një lahutari nga Rugova, atij nuk ia kalon dot asnjë luftëtar mysliman (kupto shqiptar): “Ani, çe tek a-e i turk-e prej Utbine,/ Ani, për emën-o i thon-e Zuko Bajraktari,/ He, ma azgan e n’ta: n Turk-e nuk ka...”[41] Në këngën “Zuku Bajraktar blen gjogun e plakut Qefan Agë me ma t’parin fitim”, vetë kundërshtari i kreshnikëve e pohon me gojën e tij se Zuku Bajraktar është një luftëtar i pashoq: “Asht çue krali e ka pa,/ -Zoti t’vraftë, ori budallicë,/ po ai asht Zuku Bajraktar,/ qi n’dynja shoqin ma trim s’e ka”.[42]

Sidoqoftë për të qenë sa më realist, për ta bërë sa më të besueshëm këtë hero, rapsodi nuk ngurron të zërë ngoje edhe ndonjë të metë apo dobësi të tij: “.veç nji t’keqe ai ma ka/ se n’dyer t’hallkut fort po kërkon.”[43]. Adhurues i zjarrtë i bukurisë femërore dhe dashnor i çartur si shumë kalorës mesjetarë, ai është gati ta vërë në rrezik kokën e tij për të rrëmbyer Rushën e bukur, të bijën e kralit: “Keq me plasë Zukut i ka ra,/ Ç’ka qitë Mujit prap e i ka thanë:/-Jose Rushën krajlit kam me ja marrë,/jose kryet un atje kam m’e lanë./Në kambë atherë Zuku asht çue/e në shpinë gjogut i ka ra.”[44]. Nga një këngë tjetër merret vesh se ashtu siç e pushton pasioni Zukun për bukuroshet e kralisë, edhe ato dalldisen e sfiliten shpirtërisht për të: “.kam jaran o Zukun Bajraktar,/Kur më vjen mue nër mend për ta,/gjumi i natës nuk më xen”.

Dihet se heronjtë epikë sublimoheshin edhe përmes lidhjeve të tyre gjenealogjike me hyjnitë apo me gjysmëhyjnitë. Kjo gjë vihet re edhe te theksimi i marrëdhënieve të Zukut Bajraktar me kryekreshnikun Muji, i cili kishte një fuqi të mbinatyrshme, sepse kishte pirë qumështin magjik të Zanës. Në disa vargje të cituara më lart, thuhej se Zuku ishte vëllam me Mujin. Në një këngë tjetër Zuku dhe Muji kanë lidhje kumbarie. Te shqiptarët, lidhje të tilla konsideroheshin të shenjta: “Paska folë Zuku Bajraktar:/-Edhe Mujin e kam kumbar.”[45]. Në rapsodinë “Lule Frangu”, mbledhur në Pecaj të Shalës, më 1921, shkohet edhe më tej: aty pohohet se Zuku Bajraktar ka lidhje gjaku me kryekreshnikun e pamposhtur e të pavdekshëm Muji: “Mbet e i tha ajo zana e madhe,/ n’zbunin dorën mbi krah tuj ja vndue:/ -Paj për hatër tand veç, mori Ajkë,/se je mesa e kuja je,/e njatij Mujit, të vshtirit e trimit,/ti je motra e atij Zukut, të Mirit,/se na gogve kurr s’u kem ndimue.”.[46]

Që ky personazh nuk ishte një kreshnik i thjeshtë, kjo vërtetohet edhe nga hierarkia që ka në disa këngë. Megjithëse mosha dhe përvoja nuk i japin mundësi të jetë kryetar aradhe (çete), ai zë vend në krye të saj: “Ma e para e diell, qi ka ardhun,/Çet e bukur përjashtan ka dalë,/para tyne Desdar Osman Aga,/para tyne Temkoviç Osmani,/Para tyne Zuku Bajraktar,/e e kanë dalë tu mani në krua...”.[47] Ky rreshtim hierarkik ishte i pranishëm edhe në tekstin e botuar më 1906: “Sadhde dy vetë me ta ishin shku:/njori ishte Tankove Osmani/tjetri ishte Zulku Bajraktari”.[48]

Shprehje e pozitës së veçantë shoqërore të këtij kreshniku është edhe epiteti i tij “Bajraktar”, të cilin e ka edhe vetëm një kreshnik tjetër, vëllai i tij, Aliu. Në krye të herës, ofiqin “bajraktar” dmth. flamurmbajtës, e mbante ai luftëtar i zgjedhur për nga forca fizike dhe trimëria, i cili printe i pari në luftë, me flamur në dorë. Ky ofiq ishte i trashëgueshëm, për aq kohë sa flamuri qëndronte në duart e luftëtarëve të së njëjtës familje. Në qoftë se vritej bajraktari dhe flamurin e shtinte në dorë një luftëtar nga një familje tjetër, atëhere bashkë me flamurin ai merrte edhe ofiqin e mësipërm.

Me kastën e luftëtarëve mendoj se lidhet jo vetëm epiteti “Bajraktar” që mban kreshniku, po edhe vetë emri i tij, i cili në tekstin më të vjetër paraqitej në trajtën “Zulku”. Kjo trajtë arkaike na jep fillin e Arianës për të depërtuar në labirintin e etimologjisë së këtij antroponimi, në të cilin është i pranishëm emri “ulk”. E.Çabej thotë: “Emra njerëzish prej shtazësh janë të shpeshta ndër Shqiptarët, ndër këto edhe dreni”.[49] Në këtë rast, do të shtoja se, veç emrit Dreni, populli ynë ka vazhduar të përdorë deri në ditët tona antroponime të tilla si: (Gjin) Bua (Shpata), Muzak (Topia), Dash, Cjap, Peshk, Lepur, Ka, Kalë, Mushk, Demush, (nga dem), Meksh (i vogël i buallicës) Maçorr, Mace, Kanxh, Pulë, Kingj (Qengj), Skifter, Pëllumb, Shotë, Mizë etj. Pa dyshim, në këtë kategori antroponimesh, veçohen ata emra njerëzish që janë formuar nga fjala “ulk a ujk”, sepse këto antroponime janë më të përdorurat dhe kanë funksion magjiko-religjioz, duke qenë se i referohen kultit të ujkut.

Një kult i tillë ka ekzistuar si te popujt indoeuropianë ashtu dhe më gjerë. Etnologu M.Eliade thotë: “Stërgjyshi mitik i Xhengis Khanit ishte një ujk i hirtë dhe pushtuesi i madh e kishte zhvilluar në maksimum metodën e sulmit të lukunive të ujqve. Një temë mitike analoge zbërthehet tek emrat apo te gjenealogjitë përrallore të popujve të ndryshëm indoeuropianë e aziatikë. Eponime të tilla si Luvienst, Hirpini, Dahae, Hyrkanoi etj. donin të thoshin se këta popuj rridhnin nga një hero-Ujk apo nga ata që ishin të zotët të silleshin si ujq”.[50] Te popujt indoeuropianë, kulti i ujkut ka mbijetuar te besime të tilla si figura e loup-garou-së, likantropia etj.

Për temën që po trajtoj, paraqet interes të veçantë sidomos lidhja e ujkut me perëndinë e luftës, Marsin, e cila ka ekzistuar në mitologjinë romake: “Shumë domethënëse për izomorfizmin që po shqyrtojmë tani është konsakrimi romak i ujkut, i cili i kushtohej perëndisë Mars gradinus, Marsit “të papërmbajtur” që vrapon apo edhe Aresit, me një dhunë shkatërrimtare të afërt me atë të Maruts-ve, bashkudhëtarë të Rudra-s”[51].

Materialet etnografike dhe folklorike dëshmojnë se kulti i ujkut njihej edhe nga stërgjyshërit tanë, Ndër gjurmët e shumta të këtij kulti të lashtë, mund të përmendim këto të dhëna:

I. Funksioni i ujkut si qenie mirëbërëse, si mbrojtëse dhe shëruese e luftëtarëve të plagosur. Ky funksion ndeshet vetëm në ciklin e kreshnikëve. Në rapsodinë “Halili merr gjakun e Mujit”, mbledhur në Mertur, Dushman, thuhet: “Kur po i shkon plakut syni te kambët,/shi ndër kambë m’ish ndejë bisha pshtetë/. Sy ndër sy të dy kur kërkan ndeshë,/dhambët përjashta e buzën ka dridhë uku,/njanën kambë kadalasma ka shtri/edhe shtatit kadalë m’i ka dhanë,/si ban bisha kur don me u çue m’kambë,/Atëherë plaku fort na asht frigue,/pak asht zmbrapë e dorën n’shpatë ka çue,/qatë Mujit deshë ka me ja pre./ T’madhe trimi por m’i ka britë:/-Mos, Dizdar, bre, t’plaçin të dy sytë,/ se kta mue gja nuk janë kah m’bajnë,/ ndihmë t’madhe, besa, janë tuj m’dhanë...”[52]. Një funksion i tillë i ujkut përmendet edhe në këngën “Muji dhe Halili”, mbledhur në Lofkë, Grudë: “Ather çon Temku ni çoshe të jorganit,/hyqmet të madh kite pa,/bish e or’ e gjyrpaj i kite pa,/dy or ka i rrishin te kryet/e gjyrpajt ka i lypin varret,/bisht e egra ka i rrishin te kambët,/ruishin Mujin mos me

kalua”.[53]

  1.  Besimi në shndërrimin e njeriut në ujk, çka njihet edhe me termin likantropi (lycantropie). Fejzulla Gjabri ka mbledhur në Kala të Dodës legjendën “Nusja bahet uk” në të cilën tregohet se natën e dasmës, nusja bëhet ujkonjë dhe e mbyt dhëndrin.[54] Një variant të kësaj legjende, e kam regjistruar në Tropojë, në vitet tetëdhjetë.[55]
  2.  Eufemizmat për ujkun. Në grupin e kafshëve, për të cilat ishte tabu përdorimi i emrit real, bënte pjesë edhe ujku.[56] Për këtë arsye, emri real zëvendësohej me eufemizmat përkatës. Kjo gjë bëhej për të shmangur shfaqjen, afrimin e ujkut dhe dëmtimin e kafshëve shtëpiake prej tij. Një nga degët kryesore të ekonomisë së shqiptarëve ka qenë blegtoria. Këtë e dëshmon edhe përdorimi i eufomizmave të shumta për ujkun, të cilat hasen në të gjitha viset ku banojnë shqiptarët:
  1. “Ai i malit”; 2. “Ai që than vathën”; 3. “Bisha e pagojë”; 4. “Bishë-a”; 5. “Bishtgati”; 6. “Egërsinë”; 7 “Gojfarkuti”; 8 “Gojëkyçuri”; 9. “Gojëlidhuri”; 10. “Gojëmbërthyeri”; 11. “Gojëngrimi”; 12. “Gojëpremi”; 13. “Gojëthati”; 14. “Kambëlehti”; 15. “Kumbara i natës”; 16. “Mbyllizogojën”; 17. “I pagojë”; 18. “Qafëthyeri”; 19. “Seni i malit”; 20. “Shpata e zotit”; 21. “Shpirtndrituri”; 22. “Ululitsi”; 23: “Veshcurri”; 24. “I ziu i pragjeve”; 25. “Zullapi”[57]; 26. “Gje-ja”[58].
  1.  Praktika magjike për parandalimin e dëmtimit të bagëtive nga ujku. Këto veprime mund të kryheshin në dy raste:
  1. Gjatë një feste të caktuar, siç ishte Nata e të lidhurave, kur “lidheshin” me veprime magjike të gjithë keqbërësit. Në këtë rit, magjia namatisëse gërshetohej me magjinë mimetike. Siç mbaj mend nga fëmijëria, në Lekbibaj, riti i mësipërm organizohej kështu: në të dy anët e zjarrit, uleshin dy vetë. Njëri prej tyre mbante në dorë një pe të zi, të cilin e lidhte nyjë.

Partneri i tij e pyeste:-Çka po lidh aty?-Po lidhi bishën e malit që të mos na bajë dam në bagëti,-përgjigjej tjetri. Kur mbaronte së lidhuri nyja, e cila shtrëngohej fort, të dy pjesëmarrësit në rit thoshin me një zë:-Lidhe zot e nata e mojt e dita e verave!”

  1.  Praktika magjike me karakter apotropaik zhvilloheshin kur humbiste ndonjë bagëti, e cila ndahej nga tufa dhe e kalonte natën në mal, jashtë shtëpisë. Gjatë një ekspedite folklorike në krahinën e Himarës, kam mbledhur materialet e mëposhtme:

Kudhës: “Kur humbet ndonjë bagëti, lidhet ujku. Njëri thotë:

-Ç’lidh atje?

-Lidh (e thotë nëpër gojë emrin që të mos dëgjohet), pastaj bën tre kombe në një pe të

zi.

Ujku e mban gojën hapur. Kur “lidhet”, i lidhet goja”.[59]

Pilur: “Ujkun e lidhnim kështu:kur na mbetej një berr jashtë, merrnim tri gjilpëra, i vendosnim në kripë dhe thoshim:

-O Perëndi, mbërtheja gojën!

I linin në kripë gjilpërat, derisa të gjëndej berri i humbur”[60]

Pilur: “Për t’ia lidhur gojën ujkut, do të marrim tri gozhdë dhe do t’i futim të tria në dhe e do themi:

-Çfarë mbërthen atje me ato gozhdë?

-Mbërthej gojën e gojëmbërthierit, që të mos më hajë lopën.

Këto fjalë përsëriten tri herë.

Gozhdët lihen të ngulura deri nesret”[61].

Palasë: “Për t’i mbërthier gojën ujkut, merrnin një pirun dhe e ngulnin në kripë, dhe thoshim tri herë:

-Shën Mëri, ma shpëto!

E linin pirunin deri në mëngjes, kur do ta gjenim bagëtinë”.[62]

  1. Riti me lëkurën e ujkut, për të cilin Kolë Shtjefni ka mbledhur të dhëna në Mirditë: “Lëkura e ujkut: kur vret kush ndonjë ujk, lëkurën e tij e vënë në një hu dhe me atë del me lypë ndër gjithë ata që kanë bagëti. Atij dasht e pa dasht duhet me i dhanë ndonjë ndihmë si bie fjala: bereqet, bylmet e gja tjetër, se për ndryshe të lenë qimen e ujkut në derë. Thonë se po nuk e kondenove dhe si të la qimen e ujkut në derë, atëherë ujku të lëshohet në bagëti dhe s’ta hjek gja damin deret për shumë kohë”[63]. Jam i mendimit se me këto veprime rituale, njerëzit përpiqeshin të merrnin me të mirë shpirtin e ujkut të vrarë, i cili duhej të ndikonte tek ujqit e gjallë për të mos sulmuar kopetë e fshatarëve. Po këtë funksion kanë pasur edhe blatimet që i dhuroheshin njeriut që shëtiste shtëpi më shtëpi me lëkurën e ujkut. Ka të ngjarë që blatime të tilla mund të jenë bërë edhe në ndonjë altar në natyrë, kushtuar ndonjë demoni, që lidhej me ujkun.
  2.  Ndezja e kunjave tëpishëspër ujkun. Duke u mbështetur te vëzhgimet që ka bërë në zonën e Matit, Kahreman Ulqini shkruan: “Në vitet pesëdhjetë të këtij shekulli, matjanët tregonin se të parët e tyre dikur, për t’u mbrojtur nga murrani e nga uku u ndiznin kuja pishe (në vend të qirinjve)”[64]. Në këtë rit, kulti i ujkut gërshetohej me kultin e zjarrit. Për lashtësinë e tij, për karakterin e tij thellësisht pagan flet qartë edhe kjo hollësi: përdorimi i ashklave të pishës në vend të qiriut që përdorej në ritet e krishtera. Edhe me këtë rit, duke e nderuar ujkun apo duke vënë në veprim mjete apotropaike si drita dhe zjarri, njerëzit synonin të mbronin veten dhe kafshët shtëpiake nga ky mishngrënës i rrezikshëm, të cilin e bënin edhe më agresiv të ftohtit e dimrit dhe mungesa e presë.
  3.  Veprimi magjik i vështrimit të ujkut. Për këtë dukuri, në Tropojë thuhet: “Me të pa uku, të merret zani”. “Kur të sheh uku dhe ti nuk e sheh, të merret zani. Thonë se ngjat tri ditë”. Ky besim popullor të lë të nënkuptosh se ujku ishte një qenie e mbinatyrshme ose, së paku, kishte dhunti të mbinatyrshme.
  4.  Përdorimi i ujkut në magjinë e zezë. Në të kaluarën, njerëzit besonin se ujku ose një pjesë e trupit të tij, mund të përdorej në veprime keqbërëse, për të dëmtuar një kundërshtar, për t’i sjellë prapësi ndonjë familjeje. Mitet e ujkut me efekt më të madh magjik ishin këto:

GABZHERI: “Me të kqyrë kush nëpër gabzer t’ukut, shkojnë keq roptë e shpisë, rrehen vllaznit ndër veti”[65].

THONJTË DHE QIMET. “Që të mos kenë dashuri burr’ e grua, marrin një leckë dhe në të venë thonj, qime ulku dhe kokë ljepuri. I namatisin në hënëzë jashtë dhe pastaj ja u hedhin burrit e gruas”[66].

V. Legjenda mitologjike për krijimin e ujkut të parë është shënuar në fshatrat e Gramshit nga mbledhësi i folklorit Petrit Basha. Sipas kësaj legjende, tre qentë që ruanin kopenë i mori uria. Për të mos ngordhur, ata hëngrën një qengj: “Pejkamberi u xhindos fare. Nxori fyellin që kishte në brez dhe i qëlloi në kokë, duke u thënë: “Harram ju qoftë! U tërbofshi e marrshi malet!”. Të tre qentë u tërbuan e morën malet. Ata u bënë ujq. Kështu zuri fill fara e ujqve qysh nga ajo ditë e sot. Periudha më e vështirë e ujqve është maji, koha kur i rrahu dhe i mallkoi Pejkamberi. Në shpatull, u bëhen dymbëdhjetë vrima, sa vrimat që kishte fyelli, me të cilin i qëlloi Pejkamberi.”[67]. Megjithëse në këtë legjendë ka ndonjë element të kulturës islame, siç është figura e Pejkamberit apo vetë emri i tij, mendoj se ky rrëfim mitologjik duhet të ketë zanafillë të lashtë. Të bie në sy një gjë: në të ka vëzhgime të holla jetësore. Vetëm një popullsi baritore, që ka pasur të bëjë me ujqit, e di se pranvera, koha kur ujkut i ndërrohet qimja, është periudha më e vështirë për këtë kafshë mishngrënëse. Rezervat dhjamore i ka shpenzuar gjatë dimrit, kurse tufat ende nuk kanë dalë në kullotat e largëta. Ujku ka frikë t’u afrohet fshatrave, sepse mund ta sulmojnë qentë dhe barinjtë mund ta qëllojnë me pushkë.

  1.  Gjurmë të kultit të ujkut në poezinë lirike. Në disa tekste të kësaj poezie, ujku mishëron një vitalitet të madh, një forcë fizike të jashtëzakonshme. Vajza e rritur në bjeshkë, me ajër të pastër e me qumësht delesh është aq e shëndetshme sa krahasohet me ujkonjën: “Moj e mira n’ato stanishtë,/Ç’kenke majm, kenke ba bishë...”[68]. Po kështu edhe bariu malësor, dhëndri i ardhshëm përqaset me ujkun, të cilit i ngjet në lëvizjet energjike, në vrullin e papërmbajtur: “Hije po i ka shoka qenari,/Sikur uk po del prej mali”[69].

Ujku ka edhe atributin e një force seksuale të rrallë. Në një këngë erotike të mbledhur në Tropojë, dashnori i zjarrtë krahasohet pikërisht me ujkun: “Sikur uk po m’kap e m’lshon,/Si fërlikun po m’rrotullon.”[70].

  1.  Përveç funksionit si ruajtës i kreshnikëve të plagosur, për të cilin kam folur më parë, në epikën legjendare, ujku ka edhe funksione të tjera. Së pari, vrulli i kreshnikëve në luftim, forca e tyre sulmuese krahasohet me këtë kafshë, që shquhet për shpejtësinë dhe egërsinë e saj kur preton kopetë: “Paj prej pyllit Muji çi po del,/Porsi ujk, tha, Muji po m’i bjen./Kryet n’tokë Sejanit po ia qet”[71]. Atribute të ujkut ka edhe vëllai i kryekreshnikut, që shkon në krali për të rrëmbyer një vajzë të bukur: “Porsi ujk, tha Halili po u bjen,/Njaty i çarti dyqin-o puntorë”[72].

Së dyti, në epikën legjendare, kulti i ujkut del më qartë kur ai paraqitet si një kafshë mitologjike, e cila e ndihmon kreshnikun dhe zbaton urdhrat e tij: “N’derë të burgut kur janë shkua,/Çelin burgun mrenë me hi,/Dy uq t’idhtë mrenë kanë qillua,/Msynë ushtarët për me i ngranë. Aty djali m’ish kanë gjallë,/ “Dur!” uqve u paska thanë”[73]. Më tutje, vihet re se këta ujq kryejnë veprime të jashtëzakonshme, të cilat mund t’i kryejnë vetëm qenie me arsye, qenie që kanë fuqi të mbinatyrshme: “Qyre djali ç’ka punua?/ Të dy uqt i ka urdhnua:/Sot në bjeshkë keni me shkua,/Të shtatë kralat para jau dua,/Ora e tij paska tfillua! /Në bjeshkë uqit konkan shkua...”[74]

  1.  Në Tropojë, kam mbledhur një legjendë historike, në të cilën del se trimi krahasohej me ujkun. Një klerik mysliman, Abdulla Hoxha, kishte luajtur një rol të rëndësishëm në një kryengritje kundër sundimit otoman. Pas shtypjes së kryengritjes, atë e arrestuan dhe e nxorën para gjyqit ushtarak. Kryetari i gjyqit i tha: “-Sa sharte ka turqnia/- Pesë manxerrja e gjashtë alltia!” I xhindosur nga kjo përgjigje, kryetari i gjyqit i tha:-“Ti nuk je hoxhë, por je cjap!” Kleriku kryengritës iu përgjigj flakë për flakë.-Nuk jam cjap, por jam uk!”
  2.  Kulti i ujkut është i pranishëm edhe në heraldikën tonë mesjetare: “Përmbi stemë (të Balshajve, N.P.) rrinte ujku, sepse qendra e Balshajve ishte Ulqini, emër i vjetër ilir për këtë qytet bregdetar shqiptar në Ulkin që dmth.ujk, i cili përmendet qysh në kohën e Homerit”[75].
  3.  Përdorimi i emrit ujk në toponime.

Me emrin e kësaj kafshe janë formuar emra vendesh në tërë hapësirën indoeuropiane. Në gadishullin Apenin haset toponimi “Lukani”, dmth vendi i ujqve. Për toponimin Ulqin, që u përmend pak më lart, E.Çabej thotë: “Hanit (I 239,242) i detyrohet dhe krahasimi i emrit të Ulqinit lat. Olcinium, gr. Oulkinion e të Ulcisia castra në Panoni me fjalën shqipe ulk”[76].

Veç toponomive të mësipërme, në trojet e banuara nga ilirët ka ekzistuar edhe një lumë me emrin e ujqve, i cili dokumentohet qysh në shekulllin II të erës onë. Ky toponim nuk ka prejardhje sllave as nuk lidhet me sllavishten e vjetër, siç pretendon më kot Lybor Niederle: “Në Savën e poshtme, midis Dravës e Savës, i tillë është edhe emri i sotëm i Vukës që dëshmohet midis shekullit II e IV, në sllavishten e vjetër Volka, dmth. “lumi i ujqve”; tip sllav i shpeshtë si emër lumi, te Dion Cassus Oulkos, në hartën e Putnger-it Ulca, tek Aurelius Victor Hiulca, në “Itinerarin e Jeruzalemit”, Ulcus dhe te “Panegjeriku i Gnnodius”, më 488, Ulca”[77].

Me emrin “ujk” janë formuar edhe disa emra vendesh që përdoren edhe në kohën tonë si: Ujkahmatja (mikrotoponim në Bajzë të Kastratit), Mehmetujkat (mikrotoponim në Koplik), Buzujku (emri i një are, në Tërbaç të Vlorës) dhe Buzuqi (emri i një fshati në Skrapar).[78]

X. Përdorimi i emrit “ujk” në antroponimi ka një denduri shumë më të madhe se sa në toponimi. Kjo duhet të ketë lidhje me besimin e lashtë se duke mbajtur emrin e kësaj kafshe mitologjike, njeriu përvetësonte edhe atributet e saj. Për një njeri të tillë, M.Eliade shkruan: “Ai shndërrohej në mbinjeri, sepse arrinte të asimilonte forcën magjiko-religjioze të mishngrënësit”[79]. Ky botëkuptim i lashtë pagan ka mbijetuar në etnokulturën shqiptare deri në shekullin XX, në ritet që praktikoheshin kur u vihej emri foshnjave të porsalindura: “Emri Ukë u jepet fëmijëve me dëshirë që të jenë të shëndoshë si ujku, por dhe me qëllim që ky emër t’i mbrojë nga magjitë, syri i keq, shtrigat, të cilat kanë frikë nga ky emër, përkatësishtcnga ujku .

Antroponimi i prejardhur nga emri “ujk” parapëlqehej sidomos në ritin për vënien e emrit të përkohshëm: “Sinan Ramadanin e “pagëzuan” (për atë interval kohe që emri i vërtetë duhej të mbetej sekret) me emrin Uk”[80]. Një rit i posaçëm, me elemente të tjera përplotësuese organizohej kur i vihej emri një djali të vetëm apo djalit të atyre bashkëshortëve që nuk u rronin fëmijët. Në raste të tilla besohej se fëmija do të ishte jetëgjatë, meqenëse bashkë me emrin e ujkut fëmijës do t'i kalonte edhe forca magjiko-regjioze e këtij mishngrënësi. Për të siguruar praninë e ujkut në këtë rit, emërvënësi, i cili merrte përsipër rolin e ndërmjetësuesit me funksion ritologjik, vepronte kështu: “Emërtimi i djalit të dëshirit me emrin e përkohshëm Uk. Kjo mënyrë pagëzimi ishte mjaft e thjeshtë dhe mjaft e përhapur. Përdorej veçmas kur bashkëshortëve u vdisnin shumë fëmijë: Porsa u lindte djali, një ndër gratë e shtëpisë, që ishte me fat në pjellë, hipte mbi kulm të shtëpisë dhe drejtohej andej kah mendonte se gjendej ujku, zakonisht kah mali apo bjeshka dhe thërriste tri herë: “O Uk (...)! Hajde se Ukija e ka ba ni uk! Dhe zbriste në shtëpi”.[81] Në ritin e mësipërm integrohen kulmi i shtëpisë si ekuivalent i shtyllës kozmike, identifikimi i lehonës me ujkonjën, identifikimi i foshnjës me këlyshin e ujkut, magjia namatisëse dhe numri magjik tre.

Emri Ujk dhe emrat e formuar prej tij janë përdorur gjerësisht si antroponime të përhershme, (gjuhëtari Palok Daka shkruan:”...emri vetjak shqiptar Ujk (nga një apelativ i shqipes), ashtu sikurse edhe emri tjetër shqiptar Bardhan, hyn në fondin e emrave të hershëm të shqipes, më se njëmijëvjeçar, i përdorur në mbarë vendin nga bartës shqiptarë, pavarësisht nga përkatësia fetare apo krahinore e tyre”.[82] Parapëlqimi i emrit Ulk/Ujk nga shqiptarët dëshmohet jo vetëm nga tradita gojore, por edhe nga dokumentet e shkruara:”...më 1571 një banor i fshatit Gjakovicë (Gjakova e sotme) quhej Ulk. Në regjistrin e sanxhakut të

Dukagjinit të shek.XVI figurojnë banorë me emër (e mbiemër) Ulk, psh. Ulk Gjeci dhe Deda Ulka. Pal Ulka, Kola Ulku etj.”.[83] Antroponimin e mësipërm nuk e kanë mbajtur vetëm barinj e bujq, por edhe njerëz të kastës më të lartë. Sipas Zef Valentinit, me emrin Ulk është quajtur edhe një mbret me origjinë shqiptare: “Traditën e lumnueshme të ligjvusavet iliro-shqiptarë si Diokleciani, Kostandini, Justiniani, Lekë Dukagjini e vazhdoi në shekullin XVII Ulku ose Lupu i mbiquajtur Vasile ose Mbret e i njoftun në Rumani me mbiemrin Vasile Albanes, duke më thanë Mbreti Shqiptar”.[84]

Nga fjala e parme ulk/ujk janë formuar disa fjalë të prejardhura, të cilat janë përdorur si antroponime dhe patronime.

I. Antroponime:

  1.  Ujkan. F.Daka thotë se ky emër, me të cilin thirrej një princ i Dioklesë (Mali i Zi i sotëm) ndeshet në një dokument të vitit 1199.[85]
  2.  Uk(ë); 3. Ukash; 4. Ukashin; 5. Uc; 6. Ukç; 7. Ukshin; 8. Uksoll; 9. Ukoviq(me prapashtesë sllave); 10. Ulkash[86]
  1. Patronime:
  1. Ukaj; 2. Ujkaj; 3. Ukallarë(një fis në Tetovë); 4. Ukramaj; 5. Ukperaj; 6. Uklala; 7. Ujklekaj[87]; 8. Ukcamaj[88].

Studiuesi P.Daka shton se në Plavë të Malit të Zi, popullsia shqiptare përdor edhe antroponimet Ujkie e Ujkinë, të cilat i mbajnë persona të gjinisë femërore.[89]

Nga fjala “ulk” është formuar edhe kompozita “Buzulk”, për të cilën Dh.S.Shuteriqi shkruan: “1417 Jura dhe Vladu Bozulca Reci/Shk.,K.104 b. shih dhe 105 ab, Buzulchi fsh/Tivar, R.714; 1482 Busulchi, arb.Gr.Domi 74. Ka qenë krahasuar nga më se një autor (së pari, nga J.Rrota) me llagapin e Gjon Buzukut, dhe me të drejtë.. ,”[90]' Në dokumentet e shkruara, ky studiues ka identifikuar edhe kompozitat e mëposhtme, të formuara me fjalën “buzë” e të përdorura si mbiemra: Buzëgjanë-i, 1304; Buzëlatë-a, 1372; Buzëzi-u, 1417; Buzëgjarpën-i, 1422; Buzëmadh-i, Buzëvodë-a, 1431; Buzëbardhë-i, 1467[91].

Përdorimi i kompozitave si antroponime është një dukuri që haset në tërë hapësirën indoeuropiane. Një historian shkruan se Ataxerce don të thotë “Dorëgjati” dhe nga ky emër zuri fill proverbi “Les rois ont de longs brasx[92]. Në skajin tjetër perëndimor, një antroponim të tillë, emër-nofkë, mban Cuchulainn-i, kryekreshniku i sagave irlandeze: “Setanta i thotë Coulann-it: “Ndërkaq, unë po e pagëzoj veten Cuchulainn-qeni i Coulann-it”. I tillë është emri që heroi do të mbajë sot e tutje, derisa të vdesë”[93]. Sipas G.Nagy-t, shumë emra të heronjve të epopesë greke janë kompozita si psh.Akil vjen nga “Akhi=laos”, dmth. dhimbja e grekëve; Patrokli vjen nga “Patro-klees”, dmth, lavdia e të parëve[94].Te grekët e lashtë, ndeshet edhe një antroponim i formuar nga fjala “ujk”: “Gjithashtu është me rëndësi të vëmë re se ana e mirë e qenies-philos, qenia eklthros përshkruhet me terma ekuivalentë me një perifrazë për nocionin inherent tek emri Lyk-ambes, i cili tradicionalisht është interpretuar si “ai që ka hapa ujku”[95].

Nga bota iliro-trake, E.Çabej përmend emrin ilir “Bardibalus”, të cilin e krahason me shqipen Balbardhë, balibardhëwl Kompozita të ngjashme janë edhe emrat Decebalus e Burebista.

Me kompozita të tilla janë emërtuar disa figura të mitologjisë shqiptare si: Brivetmi, Dhevështruesi, Syqenëza, Syqenhenjeri etj. Ato kanë shërbyer si emra e mbiemra për persona historikë si Dukagjini, Gojarti, Gjonleka, Kryeziu, Qafëzezi etj. Edhe sot e gjithë ditën, në Shqipëri përdoren mbiemrat Kryemeli, Kryemadhi, Ballgjini, Qafëmolla, Syziu, Gjondeda etj. Sipas këtij tipi fjalëformimi janë krijuar antroponime të reja si Valdrin, Valdet-e, Luljetë-a, Majlinda, Besfort-i etj. Madje edhe poeti arbëresh Agostin Jordani, lindur në Frashnitë, më 1950, mban pseudonim Buzëdhelpri.[96] Ka të ngjarë se në këtë mënyrë është formuar edhe emri i një personazhi të përrallave arbëreshe, i cili quhet “Barkulku”.[97] Emri i këtij personazhi njeri është përkthyer në italisht Pancia di lupo, çka vërteton në mënyrë të katërciptë se ai është formuar nga rrënjët bark dhe ulk, sipas modelit fjalëformues të shqipes të tipit emër + emër...

Prapëseprapë mbetet për t’u sqaruar reduktimi i kompozitës Buzulku në Zulku. Edhe në këtë rast, studiuesi i bën vetes këtë pyetje të natyrshme: a ndodhin reduktime të tilla në antroponimet shqiptare? Përgjigja është pozitive, sepse shembuj të tillë janë të shumtë dhe ata hasen në kategori të ndryshme të antroponimeve shqiptare, të cilët kanë përfunduar në trajta zvogëluese (diminutivë) duke bjerrë një ose dy rrokjet e para.

Emra paganë:

Vatushi - Tushi/ Malushi - Lushi /Pashuku - Shuku etj.

Emra të krishterë:

Koleci - Leci/ Matishi - Tishi/ Nikolini-Lini/ Aleksandri - Sandri/ Apostoli - Toli/ Kostandini - Ndini etj.

Emra muhamedanë:

Mehmeti - Meti/ Hyseni - Ceni/ Shefqeti - Qeti/ Sadiku - Diku/ Fatime - Time/ Sulejmani - Mani/ Mustafa - Faja etj.

Emra të rinj:

Artani - Tani/ Fatosi - Tosi/ Spartaku - Taku/ Valbona - Bona/ Majlinda - Lind/ Adriatiku - Tiku etj.

Në qoftë se edhe këto argumente nuk do të ishin të mjaftueshme për t’ia mbushur mendjen ndonjë skeptiku, do të shtoja se shembuj për reduktimin e antroponimit gjenden edhe në ndonjë tekst të epikës sonë legjendare. Për kryekreshnikun Sokol Halil Aga përdoret trajta zvogëluese (diminutivi) Lili, i formuar pikërisht nga rënia e rrokjes së parë tek antroponimi Halili: “E po prit o Mujo Bylikbashi/çu Halilo thot o shko me kshyere,/koka nisën o Lili tuj shkue”[98]

Përsa i përket kthimit të trajtës Zulku në Zuku, mendoj se rënia e “l”-së do të ketë ndodhur për analogji me rënien e kësaj bashkëtingëlloreje të rrënja “ulku”. Megjithatë nuk mund të përjashtohet edhe asimilimi i antroponimit Zulku me emrin Zuku të epikës legjendare

boshnjake, i cili mund të ketë një etimologji tjetër që do të kërkonte hulumtime të tjera...

Duke u mbështetur në të dhënat që parashtrova deri tani, jam i mendimit se trajta “Zulku” që ndeshet në variantin e këngës kreshnike të botuar më 1906, është një rrëgjim i kompozitës “Buzulku”. M.Eliade saktëson: “Ujku ishte nofka e vëllezërive luftarake indoeuropiane”[99]. Pra, është fare e natyrshme që fjala “ujk” të jetë në antroponimin e njërit prej kreshnikëve më të shquar të epikës legjendare shqiptare. Këngët që kanë në qendër bëmat e këtij heroi, hedhin dritë jo vetëm mbi karakterin luftarak të popullit tonë, por edhe mbi etnopsikologjinë dhe mbi etikën e tij. Veç kultit të ujkut, në to reflektohen mite të lashta që bëjnë fjalë për lidhjet e gjakut, për pasojat tragjike të pasioneve të fuqishme etj. Rapsodinë për Zukun Bajraktar, studiuesi gjerman M.Lamberc e ka cilësuar si Orestiadën shqiptare:”...siç ka vërejtur me vend Lambertci: “Te Zuku Bajraktar, që është Orestiada shqiptare, Zuku mendon për gjakun që do të marrë tek e ëma dhe dashnori i saj Baloz Sedelija:-Se un do t’ marr sodnji gjak t’vjetër,/Si kurr ksi gjaku kuj s’i ra me marrë”.101

Në mbarim të këtij shqyrtimi, e quaj të udhës ta vë theksin te përfundimet e mëposhtme:

  1.  Ekzistenca e disa varianteve jo vetëm është një tipar i veçantë, që sipas Jakobsonit e dallon letërsinë gojore nga letërsia e shkruar, por në të njëjtën kohë, ato kanë vlerë të madhe shkencore. Në një variant mund të ruhen elemente, të cilat mund ta drejtojnë hulumtimin shkencor në pista të reja.
  2.  Duke qenë të papajtueshëm me interpretimet fantastike, objektiviteti dhe rigoroziteti shkencor nuk duhet t’ua mbyllin shtegun hipotezave që të ndihmojnë për të gjetur të vërtetën.
  3.  Si krijimtari sinkretike, poezia gojore kërkon një qasje ndërdisiplinore. Pasuria e saj nuk mund të zbulohet vetëm përmes një analize filologjike, stilistike e metrike.
  4.  Pa bërë një zbërthim të thelluar dhe pa pasur argumente bindëse, nuk duhet të ngutemi ta quajmë të huaj, të huazuar, diçka që mund të jetë jona, autoktone.
  5.  Mendoj se ka ardhur koha që në fushën e albanologjisë t’u jepet përparësi studimeve vertikale në krahasim me studimet horizontale, teorizuese, që mundohen të japin gjykime për gjithçka.
  6.  Epika jonë legjendare, e vlerësuar nga disa personalitete të kulturës sonë dhe nga studiues të huaj, mund të rroket, të zbërthehet vetëm nga disa breza krijuesish, të cilët mund t’i qasen nga këndvshtrime të ndryshme.
  7.  Dija shkencore pasurohet hap pas hapi, përmes dy rrugësh: e para, duke korrigjuar gjykimet e pasakta dhe duke arritur rezultate të reja përmes interpretimesh të reja; e dyta, duke e shtrirë hulumtimin shkencor në zona të paeksploruara, ku mund të gjenden fakte dhe argumente për t’u dhënë përgjigje çështjeve të pazgjidhura më parë.

[5] Demush Shala, Rreth këngëve kreshnike shqiptare, Prishtinë, 1985, f.239-260.

[6] Po aty, f.239.

[7] Po aty, f.243.

[8] Po aty, f.241.

[9] Dherbellot De Molainville, Bibliothequ orientale, Dictionaire universel, MDC XC VII, f.940.

[10] Epika legjendare, Tiranë 1966, f.358.

[11] Mbledhës të hershëm të folklorit shqiptar, II, Tiranë 1961, f.116.

[12] Poezia shqipe, I, Tiranë 1965, f.67.

[13] Epika legjendare, Tiranë1966, f.354.

[14] Po aty, f.357.

[15] Po aty, f.358.

[16] Po aty, f.355.

[17] Po aty, f.354.

[18] Po aty, f.354.

[19] Po aty, f.359.

[20] Eqrem Çabej, Historia e gjuhës shqipe, (dispencë) Tiranë, 1973 f.174.

[21] El, T.1966, f.357.

[22] Po aty, f.357.

[23] Po aty, f.356.

[24] Po aty, f.359.

[25] Po aty, f.126.

[26] Po aty, f.172.

[27] Po aty, f.172.

[28] Po aty, f.169.

[29] Zymer Ujkan Neziri, Epika legjendare e Rugovës, V, Prishtinë 1997, f.24.

[30] Epika legjendare, T.1966, f.184-185.

[31] Po aty, f.131.

[32] Po aty, f.411.

[33] Po aty, f.186.

[34] Po aty, f.507-508.

[35] Po aty, f.476.

[36] Po aty, f.101.

[37] Po aty, f.528.

[38] Po aty, f.231.

[39] Po aty, f.96.

[40] Po aty, .183.

[41] Zymer Ujkan Neziri, vep. e cit., f.191.

[42] El, Tiranë 1966, f.506.

[43] Po aty, f.183.

[44] Po aty, f.427.

[45] El,Tiranë 1966, f.464.

[46] Po aty, f.340.

[47] Po aty, f.368.

[48] Po aty, f.358.

[49] E.Çabej, vep. e cit. f.38.

[50] Mircea Eliade, Initiations, rites, societes secretes, 1976, f. 187-188. 50/a.G.Durand, Les structures anthropologiques de l’imaginaire, Paris 1995, f.92.

[51] El, T.1966, f.207.

[52] Po aty, f.369.

[53] F.Gjabri, Legjenda, Dri o Dri, Tiranë 2000, f.86.

[54] Materiali ndodhet në dosjen vetjake të autorit.

[55] A.H.Krape, Mythologie universelle, Paris 1930, f.14.

[56] Kumtari, 7, Shkodër 1975, f.135-140.

[57] Ky eufemizëm përdoret në Lekbibaj.

[58] Tregoi: Petro Çani, 79 vjeç, Kudhës, Mbledhur në 10.6.1995.

[59] Tregoi: Kani Çipa, 70 vjeç, Pilur. Mbledhur më 12.6.1995.

[60] Tregoi Lefter Mërkuri, 85 vjeç, Pilur. Mbledhur më 12.6.1995.

[61] Tregoi Andrea Vera, 82 vjeç, Palasë. Mbledhur më 17.6.1995.

[62] Kolë Shtjefni, Mirdita, doke e zakone, Tiranë 1998, f.176-177.

[63] Kahreman Ulqini, Faktorë kulturorë e fetarë, Shkodër 1999, f.25.

[64] Material i mbledhur në Tropojë, më 1983. Ndodhet në dosjen vetjake.

[65] Stavro Th.Frashëri, Folklor Shqiptar, Durrës 1936, f.73.

[66] Tregoi Petrit Basha, Tiranë, më 19.10.1999.

[67] Kënga ndodhet në dosjen vetjake të autorit.

[68] Po aty.

[69] Po aty.

[70] AIKP, Qemal Haxhihasani, vëll.I, f.83.

[71] Po aty, f.69.

[72] AIKP, Qemal Haxhihasani, vëll.70, f.160-161.

[73] Po aty, f.162-163.

[74] Naim e Sami Flamuri, E përjetshme është Shqipëria, Tiranë 1999, f.170.

[75] E.Çabej, vep. e cit., f.31.

[76] Lybor Niederle, Manuel de l’antiquite slave, Paris 1923, f.56.

[77] Palok Daka, Studime Filologjike, Tiranë 1984/3, f.146.

[78] M.Eliade, vep. e cit., f.182.

[79] Mark Krasniqi, Nga gurra e traditës, Prishtinë 1991, f.175.

[80] Po aty, f.133-134.

[81] P.Daka, vepra e cit., f. 146.

[82] Po aty, f.145.

[83] Bota shqiptare, Tiranë 1943, f.567.

[84] P.Daka, vep. e cit., f. 145.

[85] Po aty, f.146.

[86] Po aty, f.146.

[87] Vëllezëri në fshatin Bëtoshë, në Nikaj-Mertur.

[88] P.Daka, vep. e cit., f.144.

[89] Dhimitër S.Shuteriqi, Studime filologjike, f.170.

[90] Po aty, f.170.

[91] Ch.Barthelemy (De Paris), Histoire de Turquie, Tours, M DCCC L VI, f.55, x) Mbretërit e kanë dorën të gjatë

[92] H.Gougaud, Arbre a soleils, 1996, f. 306.

[93] G.Nagy, Le meilleur des Acheens, Paris, 1994, f.108,137.

[94] Po aty, f.286.

[95] Eqrem Çabej, Studime gjuhësore, VII, Prishtinë, 1986, f.245.

[96] G.Schiro, Canti tradicionali Palermo, f.416.

[97] Mumin Zeqiri, Nga traditat e popullit, Epika historike shqiptare e regjionit të Kumanovës, Shkup 1998, f.55.

[98] M.Eliade, vep. e cit., f.184.

[99] D.Shala, vep. e cit., f.78.

Ndoc Papleka


Rregullorja e "Një libër për..."

Kreu I Dhurimet Të gjithë personat e interesuar janë të mirëpritur të dhurojnë një apo më shumë libra, të cilët do t’i përcillen shkollës së parapërzgjedhur. Emri i dhuruesit dhe librat e dhuruar do të regjistrohen në formularët përkatës nga vullnetari i ngarkuar me këtë detyr&...